මේ post එකෙන් පැහැදිලි කරන්නේ Unit 4 එකේ තියෙන හැම Boolean law එකක්ම ඇත්ත වෙන්නේ ඇයි කියලයි, ළමයි expression එකක් දැක්කම ඊළඟට පාවිච්චි කරන්න ඕන law එක අඳුනගන්නේ කොහොමද කියලයි. නිකම්ම law නම් නමයක list එකක් කටපාඩම් කරාට Paper II එකේ දිග expression එකක් සුළු කරන්න පටන්ගන්නේ කොහෙන්ද කියලා ළමයින්ට තේරෙන්නේ නෑ. හැබැයි තත්පර ගාණකින් තමන්ටම ආයේ හදාගන්න පුළුවන් විදිහට law එකක් තේරුම් ගත්තොත් වැඩේ ලේසියෙන්ම කරගන්න පුළුවන්.
මේ post එකේ කොටස් හතරක් තියෙනවා:
- Laws ගොඩනැගිලා තියෙන පදනම: අගයන් දෙකයි, operations තුනයි, law එකක් prove කරන්න පුළුවන් ක්රම තුනයි (කොටස් 1 සහ 2).
- Laws groups විදිහට: එක variable එකක laws, mirror pairs, terms එහා මෙහා කරන laws, terms අයින් කරන laws සහ De Morgan's laws (කොටස් 3 ඉඳන් 7).
- Laws පාවිච්චි කරන හැටි: ඊළඟට පාවිච්චි කරන්න ඕන law එක මොකක්ද, Paper II එකේ identity එකක් prove කරන්නේ කොහොමද (කොටස් 8 සහ 9).
- Exam එකේ මේක අහන හැටි: Boolean laws ගැන ආපු past paper ප්රශ්න (කොටස 10).
Expressions කියවන්නේ මෙහෙමයි. Papers වල NOT A කියන එක ප්රින්ට් කරන්නේ A අකුර උඩින් ඉරක් (bar එකක්) ඇඳලා. මේ post එකේදී ඒ වෙනුවට ලියන්නේ A' කියලා. Teachers' Guides දෙකේම worked examples වල ලියලා තියෙන්නෙත් එහෙමමයි (Teachers' Guide 4.2, page 102) (ගුරු අත්පොත 4.2, පිටුව 113). AB කියන්නේ A AND B. A + B කියන්නේ A OR B.
1. අගයන් දෙකයි operations තුනයි
Boolean algebra වල තියෙන්නේ අගයන් දෙකක් විතරයි, ඒ 0 සහ 1. Syllabus එකේ මේකට කියන්නේ "Two state logic and Boolean Algebra" කියලා (Syllabus 4.2, page 12). සිංහල syllabus එකේ ඒකට කියන්නේ "ද්වී අවස්ථා තර්ක සහ බූලීය වීජගණිතය" කියලා (විෂය නිර්දේශය 4.2, පිටුව 12). Teachers' Guide එකේ NOT සඳහා bar එකත්, AND සඳහා තිතත්, OR සඳහා plus ලකුණත් පාවිච්චි කරනවා (Teachers' Guide 4.2, page 99) (ගුරු අත්පොත 4.2, පිටුව 110).
හැම operation එකටම switch picture එක
හැම operation එකක්ම කියන්නේ switches එකතු කරන විදිහක්. මේ රූප සටහන syllabus එකෙන් පිට එකක්. මේක ආවේ Claude Shannon ගේ 1937 master's thesis එකෙන්. Switches සහ relays තියෙන circuits විස්තර කරන්න Boolean algebra පාවිච්චි කරන්න පුළුවන් කියලා පෙන්නුවේ එයා (Shannon, 1938).
- AND කියන්නේ series switches දෙකක්. කරන්ට් එක යන්නේ switch A සහ switch B කියන දෙකම වැහුවොත් විතරයි.
- OR කියන්නේ parallel switches දෙකක්. Switch A හෝ switch B, එහෙමත් නැත්නම් දෙකම වැහුවොත් කරන්ට් එක යනවා.
- NOT කියන්නේ අනිත් පැත්තට වැඩ කරන switch එකක්. Switch එක press කරලා නැති වෙලාවට තමයි ලාම්පුව පත්තු වෙන්නේ.
1 කියන්නේ "වැසුණු" (closed) අවස්ථාව කියලත්, 0 කියන්නේ "විවෘත" (open) අවස්ථාව කියලත් ගනිමු. එතකොට මේ post එකේ තියෙන හැම law එකක්ම ළමයින්ට ඇස් දෙකෙන් දැකලා තේරුම් ගන්න පුළුවන් switches ගැන ඇත්තක් විතරයි.
Plus ලකුණ කියන්නේ සාමාන්ය එකතු කිරීම නෙවෙයි
Plus ලකුණෙන් කියවෙන්නේ OR operation එක. ඒක නිසා 1 + 1 = 1 වෙනවා, මොකද "on OR on" කියන්නේ on ම තමයි. Boolean algebra වල 2 කියලා අගයක් නෑ. සාමාන්ය වීජගණිතයේ වැරදි වුණාට A + A = A සහ 1 + A = 1 කියන දේවල් මෙහෙදී ඇත්ත වෙන්නේ මේ එකම හේතුව නිසයි.
ඒ වගේම Boolean algebra වල අඩු කිරීම්වත් බෙදීම්වත් නෑ. ඒ නිසා පදයක් නිකම්ම "කපලා අයින් කරන්න" (cancel කරන්න) බෑ. ඒකෙන් වෙන වැරැද්ද 9 කොටසෙන් බලමු.
2. Law එකක් prove කරන ක්රම තුන
Law එකක් prove කරන්න ක්රම තුනක් තියෙනවා: truth table එකකින්, cases දෙකකින්, නැත්නම් postulates පාවිච්චි කරලා. Teachers' Guide එකේ පාවිච්චි කරන්නේ පළවෙනි ක්රමය. අනිත් ක්රම දෙක එක්කෝ වේගවත්, නැත්නම් ගැඹුරුයි.
Truth table එකකින් prove කරන හැටි
Truth table එකකින් law එකක් prove කරන්නේ හැම පේළියක්ම check කරලා. මේ ක්රමය syllabus එකේ තියෙනවා. මුලින්ම inputs වල හැම combination එකක්ම ලියන්න. ඊළඟට වම් පැත්තයි දකුණු පැත්තයි වෙන වෙනම columns වල හදන්න. හැම පේළියකදීම ඒ columns දෙක එක සමාන නම්, ඒ law එක ඇත්ත වෙනවා. Teachers' Guide එකේ හැම law එකක්ම prove කරන්නේ මේ විදිහට. එහෙම කරලා "Above highlighted columns are identical" කියලා ලියනවා (Teachers' Guide 4.2, pages 99 to 102). සිංහල Teachers' Guide එකේ ලියන්නේ "ඉහත ඉස්මතු කරන ලද තීරයන්හි අගයන් සමාන ව ඇත" කියලයි (ගුරු අත්පොත 4.2, පිටු 110 ඉඳන් 113).
මේ ක්රමයෙන් ඕනෑම එකක් prove කරන්න පුළුවන්, හැබැයි වෙලාව යනවා. Variables තුනක් තිබුණොත් 2³ = පේළි 8ක් ලියන්න වෙනවා.
Cases දෙකකින් prove කරන හැටි
Variable එකකට ගන්න පුළුවන් 0 හෝ 1 විතරයි. ඒ නිසා එක variable එකක අගයන් දෙකටම law එක හරි යනවා නම්, ඒ law එක කොහොමත් ඇත්ත වෙනවා. මේ ක්රමය syllabus එකෙන් පිට එකක් වුණාට, මෙතන තියෙන්නේ syllabus එකේ තියෙන අදහස්මයි.
A + AB = A කියන එක අරන් බලමු.
- A = 0 දාලා බලන්න. වම් පැත්ත
0 + 0.B = 0වෙනවා. දකුණු පැත්ත 0 වෙනවා. දෙපැත්තම සමානයි. - A = 1 දාලා බලන්න. වම් පැත්ත
1 + 1.B = 1වෙනවා. දකුණු පැත්ත 1 වෙනවා. දෙපැත්තම සමානයි.
Cases දෙකේදීම දෙපැත්ත සමාන නිසා, B ගේ ඕනෑම අගයකට මේ law එක ඇත්ත වෙනවා. මේ සංකල්පයට නමක් තියෙනවා: Boole's expansion theorem, එහෙමත් නැත්නම් Shannon expansion කියලා කියනවා. ඕනෑම Boolean function එකක් x = 1 case එකටයි x = 0 case එකටයි කඩන්න පුළුවන් කියන එකයි ඒකෙන් කියන්නේ (Boole's expansion theorem).
Law එකක් හිතෙන් check කරගන්න මේ ක්රමය පාවිච්චි කරන්න. හැබැයි exam එකේදී ප්රශ්නයෙන් ඉල්ලන ක්රමයම පාවිච්චි කරන්න මතක තියාගන්න.
Postulates වලින් prove කරන හැටි
Postulate එකක් කියන්නේ කිසිම සාධනයක් නැතුව කෙලින්ම පිළිගන්න නීතියකට. අනිත් හැම law එකක්ම ඔප්පු කරන්නේ මේ postulates ඇසුරෙන් පියවරෙන් පියවරටයි. Syllabus එකේ laws වලට කලින් "Postulates (Axioms)" කියලා ලැයිස්තුගත කරලා තියෙනවා (Syllabus 4.2, page 12). සිංහල syllabus එකේ ලියලා තියෙන්නේ "උපකල්පන (Postulates) සහ ප්රත්යක්ෂ/ ස්වසිද්ධිය (Axioms)" කියලයි (විෂය නිර්දේශය 4.2, පිටුව 12).
1904 දී Edward Huntington පෙන්නුවා පොඩි postulates සෙට් එකකින් මුළු algebra එකම ගොඩනගන්න පුළුවන් විදිහ (Huntington, 1904). බහුලව ගන්න එක සෙට් එකක pairs හතරක් තියෙනවා. මේ සෙට් එක syllabus එකෙන් පිට තියෙන එකක්.
- Identity.
A + 0 = AසහA.1 = A. - Commutative.
A + B = B + AසහAB = BA. - Distributive.
A(B + C) = AB + ACසහA + BC = (A + B)(A + C). - Complement.
A + A' = 1සහAA' = 0.
මේ post එකේ තියෙන අනිත් හැම law එකක්ම හැදෙන්නේ මේ පේළි අටෙන් (Boolean algebra). රූප සටහනේ තුන්වෙනි කොටසේ A + AB = A ඔප්පු කරලා පෙන්නන්නේ නම් කරපු laws පෙළකින්. එතන එක පියවරකට null law එක ගන්නවා, ඒකත් ඔප්පු වෙන්නේ මේ postulates වලින්මයි.
3. එක variable එකක laws
Law පහකට ඕන වෙන්නේ එක variable එකක් විතරයි, ඒ හැම එකකින්ම කියවෙන්නේ එක switch එකක් ගැන ඇත්තක්. හැම law එකකටම සිංහල Teachers' Guide එකේ දීලා තියෙන නම quotation marks ඇතුළේ දක්වලා තියෙනවා.
- Idempotent law ("තදේවභාවී න්යායය").
A + A = AසහA.A = A. එකම switch එකේ කොපි දෙකක් series දැම්මත් parallel දැම්මත් වැඩ කරන්නේ තනි switch එකක් විදිහටමයි (Teachers' Guide 4.2, page 99) (ගුරු අත්පොත 4.2, පිටුව 110). - Identity law ("සර්වසාම්ය න්යායය").
0 + A = Aසහ1.A = A. Open switch එකක් parallel තිබ්බා කියලා වෙනසක් වෙන්නේ නෑ. Closed switch එකක් series තිබ්බා කියලා වෙනසක් වෙන්නේ නෑ (Teachers' Guide 4.2, page 100) (ගුරු අත්පොත 4.2, පිටුව 110). - Null law.
1 + A = 1සහ0.A = 0. Closed switch එකක් parallel තිබ්බොත් බල්බය දිගටම පත්තු වෙලා තියෙනවා. Open switch එකක් series තිබ්බොත් බල්බය නිවිලාම තියෙනවා. Teachers' Guides දෙකේම මේ පේළි දෙක දාලා තියෙන්නේ identity law එක යටතටයි (Teachers' Guide 4.2, page 100) (ගුරු අත්පොත 4.2, පිටුව 110). - Complement law ("ප්රතිලෝම න්යායය").
A + A' = 1සහA.A' = 0. A සහ A' කියන දෙකම එකපාර 0 වෙන්නෙවත් දෙකම එකපාර 1 වෙන්නෙවත් නෑ. Guide එකේ මේකට කියන්නේ "Inverse/Complement Law" කියලා (Teachers' Guide 4.2, page 100) (ගුරු අත්පොත 4.2, පිටුව 110). - Double complement law ("ද්විත්ව ප්රතිලෝම න්යායය").
(A')' = A. NOT දෙකක් දැම්මම ආපහු මුල් අගයම ලැබෙනවා (Teachers' Guide 4.2, page 100) (ගුරු අත්පොත 4.2, පිටුව 111).
4. හැම law එකකටම mirror එකක් තියෙනවා
බොහෝ laws ආකාර දෙකකින් එන්න හේතුව තමයි duality principle එක. මේක syllabus එකෙන් පිට තියෙන අදහසක්. Teachers' Guide එක කියන විදිහට "most laws exist in two forms", ඒ කියන්නේ ගුණිත ආකාරයක් සහ ආකලන ආකාරයක් තියෙනවා (Teachers' Guide 4.2, page 99). සිංහල Guide එකේ කියන්නේ "බොහෝ බූලීය න්යායවල ගුණිත සහ ආකලන යනුවෙන් ආකාර දෙකක් ඇත" කියලයි (ගුරු අත්පොත 4.2, පිටුව 110). හැබැයි එහෙම වෙන්නේ ඇයි කියලා Guides දෙකෙන් එකකවත් කියලා නෑ.
Mirror rule එක
ඕනෑම ඇත්ත law එකක ලකුණු සහ constants (0 සහ 1) මාරු කරාම තවත් ඇත්ත law එකක් හැදෙනවා. හැම + ලකුණක්ම තිතකට මාරු කරන්න, හැම තිතක්ම + ලකුණකට මාරු කරන්න. හැම 0ක්ම 1ටත්, හැම 1ක්ම 0ටත් මාරු කරන්න. Variables වලවත් bars වලවත් කිසිම වෙනසක් කරන්න එපා. ලැබෙන ප්රතිඵලයත් ඇත්ත law එකක්ම වෙනවා (Boolean algebra).
උදාහරණයක් විදිහට, A + 0 = A කියන එක A.1 = A බවට පත්වෙනවා. A + A' = 1 කියන එක A.A' = 0 බවට පත්වෙනවා.
Mirror එක වැඩ කරන හේතුව
මේ mirror එක වැඩ කරන්නේ 2 කොටසේ තියෙන postulates එන්නේ pairs විදිහට නිසයි, ඒ හැම pair එකක්ම එක mirror මාරුවක්. ඒ නිසා law එකක ඕනෑම proof එකක් පේළියෙන් පේළියට mirror කරාම ලැබෙන්නේ mirror law එකේ proof එකමයි.
Shannon ගේ thesis එකෙන් ඉතිහාසයේ මේ mirror එක තිබුණු හැටි පේනවා. එයාගේ paper එකේ 1 කියන්නේ open circuit එකකට, plus ලකුණෙන් කිව්වේ series connection එකක් (Shannon, 1937). ඒක 1 කොටසේ අපි ගත්ත විදිහේ mirror එක, ඒ වුණත් එයාගේ algebra එක ඒ විදිහටම වැඩ කරා.
5. Terms එහා මෙහා කරන laws
Laws තුනකින් expression එකක් කෙටි කරන්නේ නෑ. ඒවා කරන්නේ කෙටි කරගන්න පුළුවන් විදිහට terms එහා මෙහා කරන එකයි.
Commutative සහ associative laws
Commutative law එකෙන් කියන්නේ අනුපිළිවෙලින් ප්රශ්නයක් නෑ කියලයි: AB = BA සහ A + B = B + A (Teachers' Guide 4.2, page 101) (ගුරු අත්පොත 4.2, පිටුව 111). Series switches දෙකක් කොයි පැත්තට දැම්මත් එක විදිහටම වැඩ කරනවා. සිංහල Guide එකේ මේකට කියන්නේ "න්යාදේශ න්යායය" කියලයි.
Associative law එකෙන් කියන්නේ group කරන විදිහෙන් ප්රශ්නයක් නෑ කියලයි. A(BC) = (AB)C සහ A + (B + C) = (A + B) + C (Teachers' Guide 4.2, page 101) (ගුරු අත්පොත 4.2, පිටුව 112). ඒ නිසා වරහන් අයින් කරලා ලියන්න පුළුවන්: ABC නැත්නම් A + B + C. සිංහල Guide එකේ මේකට "සංඝටණ න්යාය" කියලත්, සිංහල syllabus එකේ "සංඝටන න්යාය" කියලත් ලියනවා.
Distributive law එකේ forms දෙක
Teachers' Guide එකේ දෙන්නේ එක ආකාරයක් විතරයි: A(B + C) = AB + AC (Teachers' Guide 4.2, page 102) (ගුරු අත්පොත 4.2, පිටුව 112). සිංහල Guide එකේ මේකට කියන්නේ "විභේදන න්යායය" කියලා. මේක ඉස්කෝලේ සාමාන්ය වීජගණිතයෙන් ළමයි දන්න ආකාරයමයි. වමේ ඉඳන් දකුණට යද්දී brackets අයින් වෙනවා. දකුණේ ඉඳන් වමට යද්දී පොදු සාධකයක් එළියට ගන්නවා. පොදු සාධකයක් එළියට ගන්න එක තමයි ළමයි වැඩියෙන්ම පාවිච්චි කරන පියවර.
මේ law එකේ mirror එක තමයි A + BC = (A + B)(A + C). මේක සාමාන්ය වීජගණිතයේදී වැරදියි. හැබැයි Boolean algebra වලදී මේක ඇත්ත වෙනවා. Cases දෙකක් දාලා මේක check කරලා බලන්න.
- A = 1 දාලා බලන්න. වම් පැත්ත 1 වෙනවා. දකුණු පැත්ත
1.1 = 1වෙනවා. - A = 0 දාලා බලන්න. වම් පැත්ත BC වෙනවා. දකුණු පැත්ත
B.C, ඒ කියන්නේ BC වෙනවා.
6. Terms අයින් කරන laws
Expression එකක් කෙටි කරන්නේ මෙන්න මේ laws වලින්. Teachers' Guide එකේ මේකෙන් දෙකකටම කියන්නේ redundancy law කියලා (Teachers' Guide 4.2, page 102). සිංහල Guide එකේ ඒකට කියන්නේ "සමතිරික්තතා න්යායය" කියලයි (ගුරු අත්පොත 4.2, පිටුව 113). මේවා ඇත්ත වෙන්නේ ඇයි කියලා Venn diagram එකකින් බලාගන්න පුළුවන්. Venn diagram එකක AND කියන්නේ ඡේදනයට (overlap එකට), OR කියන්නේ වෘත්ත දෙකේම තියෙන මුළු ප්රදේශයට (Boolean algebra). Venn diagrams තියෙන්නේ මේ syllabus මට්ටමෙන් පිට.
Redundancy form 1
A + AB = A (Teachers' Guide 4.2, page 102) (ගුරු අත්පොත 4.2, පිටුව 113). වචනයෙන් කිව්වොත්: දැනටමත් A කියන්නේ 1 නම්, AB එකතු කරා කියලා අලුත් දෙයක් ලැබෙන්නේ නෑ. A කියන්නේ 0 නම්, එතකොට AB කියන්නෙත් 0 ම තමයි. ඒ නිසා AB කියන කෑල්ල කවදාවත් ඕන වෙන්නේ නෑ. අනිත් පොත්වල මේකට කියන්නේ absorption law කියලා (Absorption law). මේකේ mirror එක තමයි A(A + B) = A.
අඳුනගන්නේ මෙහෙමයි. එක term එකක් තව term එකක් ඇතුළේ කොටසක් විදිහට තියෙනවා. කොට term එකෙන් දිග term එක "ගිලගන්නවා". උදාහරණයකට, XY + XYZ = XY.
Redundancy form 2
A + A'B = A + B (Teachers' Guide 4.2, page 102) (ගුරු අත්පොත 4.2, පිටුව 113). වචනයෙන් කිව්වොත්: A'B කියන term එක ඕන වෙන්නේ A කියන එක 0 වෙන වෙලාවට විතරයි. හැබැයි A කියන්නේ 0 නම්, කොහොමත් A' කියන්නේ 1. ඒ නිසා A'B ඇතුළේ තියෙන A' ගෙන් කිසිම වැඩක් වෙන්නේ නෑ, ඒක අයින් කරලා දාන්න පුළුවන්.
අඳුනගන්නේ මෙහෙමයි. Term එකක් ළඟින් තියෙන අනිත් term එකේ තියෙන්නේ මුල් term එකේ complement එක. එතකොට දෙවෙනි term එකෙන් ඒ complement එක අයින් කරලා දාන්න.
Combining law එක
XY + XY' = X. මේ law එක නමක් විදිහට syllabus එකේ නෑ, හැබැයි syllabus එකේ තියෙන laws වලින් මේක prove කරන්න පුළුවන්.
- Distributive law එකෙන්,
XY + XY' = X(Y + Y'). - Complement law එකෙන්,
= X.1. - Identity law එකෙන්,
= X.
අඳුනගන්නේ මෙහෙමයි. Terms දෙකක් එක වගේමයි, එක variable එකක් විතරක් වෙනස්. ඒ variable එක එක තැනක සාමාන්ය විදිහටත්, අනිත් තැන bar එකක් ඇතුවත් තියෙනවා. එතකොට ඒ variable එක නැතිවෙලා යනවා. Karnaugh map එකක කොටු දෙකක loop එකකින් වෙන්නෙත් හරියටම මේ දේමයි. Map එකෙන් කරන්නේ ළමයින්ට ලේසියෙන් පේන විදිහට මේ වගේ pairs ළඟින් ළඟින් තියන එකයි (Karnaugh map).
Consensus law එක
AB + A'C + BC = AB + A'C. මේ law එක syllabus එකෙන් පිට තියෙන එකක් (Consensus theorem). වචනයෙන් කිව්වොත්: BC ඕන වෙන්නේ B සහ C දෙකම 1 වෙන වෙලාවට විතරයි. හැබැයි එතකොට A කියන්නේ 1 නම් AB එක 1 වෙනවා, A කියන්නේ 0 නම් A'C එක 1 වෙනවා. ඒ නිසා BC ගෙන් අලුතෙන් ලැබෙන දෙයක් නෑ.
Exam එකේදී පියවරක් විදිහට "consensus law" කියලා ලියන්න එපා. Syllabus laws වලින් මේක prove කරන්න නම්, BC කියන එක (A + A') වලින් ගුණ කරන්න, මොකද ඒකේ අගය 1. ඊටපස්සේ expand කරලා, redundancy form 1 දෙපාරක් පාවිච්චි කරන්න. මේක පස්සට යන පියවරක් (backward step): හොඳම උත්තරේට යන්න නම් එක පේළියකදී expression එක දිග වැඩි කරගන්න වෙනවා. හොඳම answer එක ගන්න මේ විදිහට "පස්සට" යන එක ගැන All About Circuits එකේ පැහැදිලි කරනවා (All About Circuits).
7. De Morgan's laws
Group එකක් උඩින් bar එකක් ආවම කරන්න ඕන දේ කියන්නේ De Morgan's laws වලින්. Teachers' Guide එකේ මේ ආකාර දෙකම දීලා truth table මඟින් prove කරලා තියෙනවා (Teachers' Guide 4.2, page 100) (ගුරු අත්පොත 4.2, පිටුව 111). සිංහල syllabus එකේ මේකට කියන්නේ "ඩි මෝර්ගන්ගේ න්යායය" කියලයි.
(AB)' = A' + B'(A + B)' = A'B'
Laws දෙක වචනවලින්
මේ laws සාමාන්ය එදිනෙදා ජීවිතයේ තර්කයට හරියටම ගැළපෙනවා. 1847 දී එයාගේ Formal Logic පොතේ තමයි De Morgan මේවා ඉදිරිපත් කරේ (De Morgan's laws).
- "බල්බ දෙකම පත්තු වෙලා තියෙනවා" කියන එක ඇත්ත නෙවෙයි කියන්නේ "අඩුම තරමේ එක බල්බයක් හරි නිවිලා" කියන එකයි. ඒ කියන්නේ
(AB)' = A' + B'. - "එක බල්බයක් හරි පත්තු වෙලා තියෙනවා" කියන එක ඇත්ත නෙවෙයි කියන්නේ "බල්බ දෙකම නිවිලා" කියන එකයි. ඒ කියන්නේ
(A + B)' = A'B'.
Bar එක කඩලා ලකුණ මාරු කරන්න
මේ laws දෙකම තනි rule එකක් විදිහට වැඩ කරනවා. දිග bar එක කෑලි වලට කඩලා එක් එක් කොටස උඩින් පොඩි bars දාන්න, ඊටපස්සේ කැඩුනු තැන යටින් තියෙන ලකුණ මාරු කරන්න: AND එක OR වෙනවා, OR එක AND වෙනවා. Variables තුනක් හෝ ඊට වැඩි ගණනක් තිබ්බත් මේ rule එක ඒ විදිහටම වැඩ කරනවා, උදාහරණයක් විදිහට (A + B + C)' = A'B'C'.
මුලින්ම එළියේම තියෙන bar එකට rule එක දාන්න. ඊටපස්සේ එකම අකුර උඩ bars දෙකක් සෙට් වෙන තැන්වලට double complement law එක දාන්න.
Table එකක් නැතුව prove කරන හැටි
ඕනෑම අගයකට තියෙන්නේ එක complement එකක් විතරයි. ඒ නිසා truth table එකක් නැතුව කරුණු දෙකකින් De Morgan's law එක prove කරන්න පුළුවන්. මේ proof එක syllabus එකෙන් පිට එකක්. A + B එකේ complement එක A'B' කියලා පෙන්නන්න නම්, ඒ දෙකේ OR එක 1 වෙන බවයි AND එක 0 වෙන බවයි පෙන්නුවාම ඇති.
(A + B) + A'B' = 1.A + A'B'වලට redundancy form 2 දැම්මමA + B'ලැබෙනවා. එතකොටA + B' + B = 1වෙනවා.(A + B).A'B' = 0. Expand කරන්න:AA'B' + BA'B'. හැම term එකකම variable එකයි ඒකේ complement එකයි දෙකම තියෙන නිසා හැම එකක්ම 0 වෙනවා.
Gates වලට De Morgan වැදගත් වෙන හේතුව
De Morgan's laws වලින් Boolean algebra (4.2) කොටස logic gates (4.1) කොටසට සම්බන්ධ කරනවා. NAND gate එකක් කියන්නේ inputs inverted කරපු OR gate එකක් බවත්, NOR gate එකක් කියන්නේ inputs inverted කරපු AND gate එකක් බවත් ඒකෙන් පෙන්වනවා. NAND සහ NOR වලට universal gates කියලා කියන්නේ මෙන්න මේ නිසයි (Syllabus 4.1, page 12) (විෂය නිර්දේශය 4.1, පිටුව 12). සිංහල syllabus එකේ ඒවට කියන්නේ "සාර්ව ද්වාර" කියලයි.
8. පාවිච්චි කරන්න ඕන law එක අඳුනගන්න හැටි
ළමයින්ට පාවිච්චි කරන්න ඕන law එක මොකක්ද කියලා කියන්නේ expression එකේ තියෙන හැඩයමයි. Expression එක කියවන්න, මේ list එකේ තියෙන පළවෙනි pattern එක හොයාගෙන අදාළ law එක දාන්න. ඊටපස්සේ ආයෙත් මුල ඉඳන් බලන්න.
- Group එකක් උඩ bar එකක් තියෙනවා නම්. De Morgan's laws දාන්න, ඊළඟට double complement law එක දාන්න.
- වරහන් එකිනෙක ගුණ වෙලා තියෙනවා නම්. Distributive law එකෙන් expand කරන්න, නැත්නම් distributive දෙවෙනි ආකාරය දාන්න.
- එකම term එක දෙපාරක් තියෙනවා නම්. Idempotent law එක දාලා එක කොපියක් අයින් කරන්න.
- එකම product එකක් ඇතුළේ variable එකයි ඒකේ complement එකයි තියෙනවා නම්, උදාහරණයක් විදිහට
AA'B. Complement law එක සහ null law එක නිසා ඒ term එක 0 වෙනවා. - එක variable එකකින් විතරක් වෙනස් වෙන terms දෙකක් තියෙනවා නම්. පොදු සාධකය එළියට ගන්න, ඊටපස්සේ complement සහ identity laws දාන්න.
- එක term එකක් තව term එකක් ඇතුළේ තියෙනවා නම්. Redundancy form 1 දාන්න.
- Term එකක් ළඟ ඒකේ complement එක තියෙන term එකක් තියෙනවා නම්. Redundancy form 2 දාන්න.
- හිරවුණොත්. පස්සට පියවරක් ගන්න (backward step). Idempotent law එකෙන් term එකක කොපියක් ගන්න (
X = X + X), එතකොට ඒක දෙපාරක් පාවිච්චි කරන්න පුළුවන්. නැත්නම් term එකක්(A + A')වලින් ගුණ කරන්න.
මුල ඉඳන් අගටම එක උදාහරණයක්
මේක අලුත් උදාහරණයක්, past paper එකකින් ගත්ත එකක් නෙවෙයි. F = AB'C' + AB'C + ABC simplify කරමු.
- මුල් terms දෙක වෙනස් වෙන්නේ C වලින් විතරයි (pattern 5). Distributive, complement සහ identity laws වලින්,
AB'C' + AB'C = AB'(C' + C) = AB'.1 = AB'. - දැන්
F = AB' + ABC. Terms දෙකේම A තියෙන නිසා ඒක එළියට ගන්න (ආයෙත් pattern 5). Distributive law එකෙන්,F = A(B' + BC). - වරහන ඇතුළේ, B' ළඟ තියෙන්නේ ඒකේ complement එක තියෙන BC (pattern 7). Redundancy form 2 වලින්,
B' + BC = B' + C. - ඒ නිසා
F = A(B' + C) = AB' + AC.
උත්තරය හරියටම check කරගන්න. දෙකටම A = 1, B = 1, C = 0 දාලා බලන්න. මුල් ආකාරයෙන් ලැබෙන්නේ 0. අන්තිම ආකාරයෙනුත් ලැබෙන්නේ 0. ඊටපස්සේ තව එක පේළියක් දාලා බලන්න. මේ වගේ ඉක්මන් check එකකින් ගොඩක් වැරදි අල්ලගන්න පුළුවන්.
Gates ගණන බලන්න. Teachers' Guide එක කියන විදිහට simplification වලින් "reduces the number of operations and number of logic gates" වෙනවා (Teachers' Guide 4.2, page 99). සිංහල Guide එකේ කියන්නේ "අවශ්ය කරන පියවර ගණන සහ තාර්කික ද්වාර ගණන, අඩු කර ගත හැකිය" කියලයි (ගුරු අත්පොත 4.2, පිටුව 110). මුල් ආකාරයට inputs 3ක් තියෙන AND gates තුනක්, inputs 3ක් තියෙන OR gate එකක් සහ NOT gates ඕන වෙනවා. හැබැයි A(B' + C) වලට ඕන වෙන්නේ එක OR gate එකයි, එක AND gate එකයි, එක NOT gate එකයි විතරයි.
9. Paper II එකේ identity එකක් prove කරන හැටි
"පෙන්වන්න" (show that) කියන ප්රශ්නවලදී target එක දීලා තියෙනවා. Target එක දන්නකොට වැඩේ ලේසියි, මොකද යන්න ඕන හැඩය කලින්ම දන්න නිසා. ගොඩක් Paper II ප්රශ්නවල කියන්නේ "බූලීය වීජගණිතය භාවිතයෙන් වම් පැත්ත දකුණු පැත්තට සමාන බව පෙන්වන්න" කියලයි.
"පෙන්වන්න" ප්රශ්නවලට ක්රමය
- දිග පැත්තෙන් පටන්ගන්න. සාමාන්යයෙන් වම් පැත්ත. එකපාර දෙපැත්තම වෙනස් කරන්න යන්න එපා.
- Target එක දිහා බලන්න. දෙපැත්ත සංසන්දනය කරලා නැතිවෙන්න ඕන variables හෝ terms මොනවද කියලා හොයාගන්න. එතකොට 8 කොටසේ තියෙන patterns වලින් බලන්න ඕන මොකක්ද කියලා ළමයින්ට තේරෙනවා.
- එක පේළියකට එක law එක බැගින් ලියන්න. Teachers' Guide examples වල වගේම පේළිය ඉස්සරහින් law එකේ නම ලියන්න (Teachers' Guide 4.2, page 102) (ගුරු අත්පොත 4.2, පිටුව 113).
- එක පේළියක් check කරන්න. මුල් එකටයි අන්තිම එකටයි values දාලා බලන්න. අගයන් දෙක වෙනස් නම්, වැරදුණු පේළිය හොයාගන්න.
ගොඩක් වෙලාවට වෙන වැරදි තුනක්
- කැපීම (Cancelling).
AB = ACවුණා කියලාB = Cවෙන්නේ නෑ. A = 0 දාලා බලන්න: B සහ C වල ඕනෑම අගයකට දෙපැත්තම 0 වෙනවා. Boolean algebra වල බෙදීමක් නෑ. - සාමාන්ය සංඛ්යා වගේ එකතු කිරීම.
A + Aකියන්නේ A මිසක් 2A නෙවෙයි. Plus ලකුණෙන් කියවෙන්නේ OR. - ලකුණ මාරු නොකර bar එක කැඩීම.
(A + B)'කියන්නේA'B'මිසක්A' + B'නෙවෙයි.
10. Boolean laws ගැන past paper ප්රශ්න
2019 ඉඳන් 2026 වෙනකම් අලුත් syllabus එකේ papers 8 ම Boolean algebra (4.2) ඇවිල්ලා තියෙනවා, ඔක්කොම MCQs 10 ක් සහ Paper II ලකුණු 57 ක් එක්ක. Karnaugh map ප්රශ්නත් මේ ගණන් වලට ඇතුළත්. 2022 සහ 2024 marking schemes ගත්තේ third-party schemes වලින්, ඒ වගේම 2023 (held 2024) paper එකට official scheme එකක් නැති නිසා ඒ ලකුණු ඇස්තමේන්තු කරපු අගයන්.
මුලින්ම මේ ප්රශ්න තනියම හදන්න බලන්න. උත්තර මේ post එකේ නෑ. කල්පනා කරපු විදිහ හරියටම check කරගන්න වරහන් ඇතුළේ තියෙන කොටස් පාවිච්චි කරන්න.
- 2026 Paper II, B, Q5(a): De Morgan's laws ලියලා prove කරන්න (කොටස් 2 සහ 7).
- 2024 Paper I, Q13: එක expression එකකට double complement සහ De Morgan's laws දාන එක (කොටස 7).
- 2022 (held 2023) Paper I, Q10: complement එකක් තියෙන terms දෙකක expression එකක් (කොටස 6).
- 2023 (held 2024) Paper I, Q13: ඇතුළේ complement එකක් තියෙන bracket එකක් (කොටස් 4 සහ 6).
- 2026 Paper I, Q11: variable එකක් share වෙන terms තුනක් (කොටස් 6 සහ 8).
- 2020 Paper I, Q9: options පහෙන් සරලම සමාන expression එක තෝරන එක (කොටස් 6 සහ 8).
- 2024 Paper II, B, Q5(b): product of sums එකකට term එකක් එකතු වුණ ආකාරයක සරලම ආකාරය (කොටස් 5 සහ 6).
- 2022 (held 2023) Paper II, B, Q5(b)(i): terms හතරක් කෙටි terms තුනකට සමාන බව පෙන්නන එක (කොටස් 8 සහ 9).
- 2023 (held 2024) Paper II, B, Q5(b): terms හතරක් terms දෙකකට සමාන බව පෙන්නන එක (කොටස් 6, 8 සහ 9).
- 2025 Paper II, B, Q5(a): variables හතරක් තියෙන terms හයක් terms තුනකට සමාන බව පෙන්නන එක (කොටස් 8 සහ 9).
- 2026 Paper II, B, Q5(b): වම් පැත්ත simplify කරලා, terms හතරක් group කරපු ආකාරයකට සමාන බව පෙන්නන එක (කොටස් 5 සහ 9).
Old syllabus, අමතර පුහුණුවට විතරයි:
- 2013 Paper I, Q1: sums දෙකක product එකක් (කොටස 5).
- 2018 Paper I, Q21: complement කරපු group එකකට සමාන වෙන expressions මොනවාද (කොටස 7).
Syllabus එකෙන් පිට sources
Syllabus එකේ සහ Teachers' Guide එකේ පිටු අදාළ තැන්වල සඳහන් කරලා තියෙනවා. අනිත් මූලාශ්ර මෙන්න මේවා:
- George Boole, An Investigation of the Laws of Thought, 1854. Project Gutenberg.
- Claude E. Shannon, "A Symbolic Analysis of Relay and Switching Circuits", master's thesis, MIT, 1937, published in Transactions of the AIEE, 1938. DSpace@MIT, PDF පිටපත.
- Edward V. Huntington, "Sets of Independent Postulates for the Algebra of Logic", Transactions of the American Mathematical Society 5(3), 1904, පිටු 288 සිට 309 දක්වා. PDF.
- Boolean algebra: laws, duality principle and Venn diagrams. Wikipedia.
- Boole's expansion theorem (Shannon expansion). Wikipedia.
- Absorption law. Wikipedia.
- Consensus theorem. Wikipedia.
- De Morgan's laws, with De Morgan's 1847 Formal Logic. Wikipedia.
- Maurice Karnaugh ගේ "The Map Method for Synthesis of Combinational Logic Circuits", Transactions of the AIEE 72(1), 1953 ඇසුරෙන් Karnaugh map. Wikipedia.
- Tony R. Kuphaldt, "Boolean Rules for Simplification", Lessons in Electric Circuits, Volume IV. All About Circuits.
